ଲଇଡ଼ାର ଐତିହାସିକ ବଏଲ ଯାତ୍ରା ଓ ସମଲେଇ ମନ୍ଦିର

ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତିରେ ଶକ୍ତି ଉପାସନାର ପରମ୍ପରା ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରାଚୀନ। ଆଦିକାଳରୁ ମଣିଷ ପ୍ରକୃତିର ଅସୀମ ଶକ୍ତିକୁ ମାତୃସ୍ୱରୂପା ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରି ଆରାଧନା କରିଆସିଛି। କାଳକ୍ରମେ ଆଦିଶକ୍ତିଙ୍କର ବିଭିନ୍ନ ରୂପ, ଉପାସନା ପଦ୍ଧତି ଓ ଆଞ୍ଚଳିକ ପରମ୍ପରା ଗଢ଼ିଉଠିଛି। ପଶ୍ଚିମ ଓଡ଼ିଶାର ଲୋକଜୀବନରେ ମଧ୍ୟ ଶକ୍ତି ଉପାସନାର ଏକ ସମୃଦ୍ଧ ଐତିହ୍ୟ ରହିଛି।

ପଶ୍ଚିମ ଓଡ଼ିଶାର ବିଭିନ୍ନ ଯାନିଯାତ୍ରା ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ବଲପୁର ଜିଲ୍ଲାର ଲଇଡ଼ା ଗ୍ରାମର ଅଧିଷ୍ଠାତ୍ରୀ ଦେବୀ ମା' ସମଲେଶ୍ୱରୀଙ୍କ ପୀଠରେ ଆୟୋଜିତ ବଏଲ ଯାତ୍ରାର ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପରିଚୟ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧି ରହିଛି। ପ୍ରଚଳିତ ଲୋକଶ୍ରୁତି ଅନୁସାରେ, ୧୭୭୦ ମସିହାରେ ତତ୍କାଳୀନ ଜମିଦାର ସମର ସିଂହଙ୍କ ପୃଷ୍ଠପୋଷକତାରେ ଏହି ଯାତ୍ରାର ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା।

ମହାଳୟା ଅମାବାସ୍ୟାଠାରୁ ଆଶ୍ୱିନ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ବା କୁମାର ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାଲୁଥିବା ଏହି ଧାର୍ମିକ ମହୋତ୍ସବ ଲଇଡ଼ା ଅଞ୍ଚଳର ଇତିହାସ, ସଂସ୍କୃତି, ଆଦିବାସୀ ପରମ୍ପରା, ଧାର୍ମିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧ ଓ ସାମାଜିକ ଏକତାର ଏକ ଜୀବନ୍ତ ପ୍ରତୀକ। ଏହା କେବଳ ଏକ ଧାର୍ମିକ ଉତ୍ସବ ନୁହେଁ; ବରଂ ଅଞ୍ଚଳବାସୀଙ୍କ ଆସ୍ଥା, ଶ୍ରଦ୍ଧା, ସମର୍ପଣ ଓ ସାମୂହିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣର ଏକ ମହାମିଳନ।

ଲଇଡ଼ାଗଡ଼ର ଐତିହାସିକ ପୃଷ୍ଠଭୂମି

ଲଇଡାର ବଏଲ ଯାତ୍ରାର ଐତିହାସିକ ମହତ୍ତ୍ୱ ବୁଝିବା ପାଇଁ ଏହାର ପ୍ରାଚୀନ ଗଡ଼ ଓ ଜମିଦାରୀ ଇତିହାସ ଉପରେ ଦୃଷ୍ଟିପାତ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ।

ସମ୍ବଲପୁର ରାଜାଙ୍କ ରାଜବୈଦ୍ୟ ଗୋପୀନାଥ ଷଡ଼ଙ୍ଗୀଙ୍କ ରଚିତ ‘ଚିକିତ୍ସା ମଞ୍ଜରୀ’ ପୁସ୍ତକରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ତଥ୍ୟ ଅନୁସାରେ, ପ୍ରାଚୀନ ହୀରାଖଣ୍ଡ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ଚତୁର୍ଥ ରାଜା ମଧୁକର ସାଏଙ୍କ (୧୫୯୧–୧୬୧୭) ରାଜତ୍ୱ କାଳରେ ଯୁବରାଜ ବଳିୟାର ସିଂହ ଲଇଡ଼ାଗଡ଼ ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ।

ସେହି ସମୟରେ ସାଏ ରଜା ପାହାଡ଼ ନିକଟସ୍ଥ ଦଳକିଗଡ଼-ଆଖଡ଼ାଦାଣ୍ଡ  ଅଞ୍ଚଳରେ ଦୁର୍ଦ୍ଦାନ୍ତ ଦସ୍ୟୁ ବିଶ୍ୱମ୍ବର ମହାନ୍ତିଙ୍କ ଲୁଟପାଟ ଓ ଡକାୟତି ଯୋଗୁଁ ଜନଜୀବନ ପ୍ରଭାବିତ ହେଉଥିଲା ବୋଲି ଐତିହାସିକ ବିବରଣୀରେ ଉଲ୍ଲେଖ ରହିଛି। ଏହି ଦସ୍ୟୁ ଉତ୍ପାତର ଦମନରେ ବଣେଇ ଅଞ୍ଚଳର ରାଜଗଣ୍ଡ  ଭାଇ  ଦ୍ୱୟ ଅମର ସିଂହ ଓ ସମର ସିଂହଙ୍କ ଭୂମିକା ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ଥିଲା।

ତେବେ ବୀରତ୍ୱ ଓ ଅବଦାନରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ସମର ସିଂହଙ୍କୁ ରାଜା ବଳିୟାର ସିଂହ  ପଗଡ଼ି , ପାଟଖଣ୍ଡା  ଲଇଡ଼ା ସମେତ ୪୫ ଖଣ୍ଡ ମୌଜାର ଜମିଦାରୀ ଅଧିକାର ପ୍ରଦାନ କରିଥିବା କଥା ଉକ୍ତ ବିବରଣୀରେ ମିଳେ।

ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ରାଜା ଛତ୍ରସାଏଙ୍କ (୧୬୫୭–୧୬୯୫) ରାଜତ୍ୱ କାଳରେ ଲଇତା ସମ୍ବଲପୁର ରାଜ୍ୟର ଅନ୍ୟତମ ଦଣ୍ଡପାଟ ଭାବେ ପରିଚିତ ଥିଲା। ଏହାର ଆୟତନ ପ୍ରାୟ ୪୧ ବର୍ଗ ମାଇଲ ଥିବା କଥା ‘ଚିକିତ୍ସା ମଞ୍ଜରୀ’ରେ ଉଲ୍ଲେଖ ରହିଛି।

ଏହି ଐତିହାସିକ ପୃଷ୍ଠଭୂମିରୁ ଜଣାପଡ଼େ ଯେ, ଲଇଡ଼ା କେବଳ ଏକ ସାଧାରଣ ଗ୍ରାମ ନଥିଲା; ବରଂ ଏହାର ନିଜସ୍ୱ ପ୍ରଶାସନିକ, ଜମିଦାରୀ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ରହିଥିଲା। ଲଇଡ଼ାର ଜମିଦାରମାନଙ୍କ ଇଷ୍ଟଦେବୀ ଥିଲେ ମା' ସମଲେଶ୍ୱରୀ।

ମା' ସମଲେଶ୍ୱରୀଙ୍କ ଲଇତା ଆଗମନର କିମ୍ବଦନ୍ତୀ

ଲଇଡାର ବଏଲ ଯାତ୍ରାର ଉତ୍ପତ୍ତି ସମ୍ପର୍କରେ ଏକ ଆକର୍ଷଣୀୟ ଲୋକକଥା ପ୍ରଚଳିତ ରହିଛି।

ଜନଶ୍ରୁତି ଅନୁସାରେ, ୧୭୭୦ ମସିହା ଆଶ୍ୱିନ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ମହାଳୟା ଅମାବାସ୍ୟା ରାତିରେ ଲଇଡ଼ାର ଜମିଦାର ସମର ସିଂହଙ୍କୁ ମା' ସମଲେଶ୍ୱରୀ ସ୍ୱପ୍ନାଦେଶ ଦେଇଥିଲେ। ଦେବୀଙ୍କ ଆଦେଶ ଅନୁସାରେ ସମର ସିଂହ ନିଜ କୁଳପୁରୋହିତ ଶ୍ରୀଧର ପାଟ୍ଟଯୋଶୀ, ନାବିକ କାଳିଆ ଡନସନା ଓ ପ୍ରଜାପାଟକଙ୍କ ସହିତ ଗୁଛାପାଲି ଗ୍ରାମ ନିକଟସ୍ଥ ଭେଡ଼େନ ନଦୀର ଶିମୁଳି ମୁହାଣସ୍ଥିତ ସମଲେଇ ଦରହକୁ ଯାତ୍ରା କରିଥିଲେ।

ସେଠାରେ ପାରମ୍ପରିକ ପୂଜାବିଧି, ହୋମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଧାର୍ମିକ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପନ୍ନ କରାଯାଇଥିଲା। ପରେ ଦେବୀଙ୍କୁ ବିଶେଷ ଆଡ଼ମ୍ବର ସହକାରେ ଲଇଡ଼ାକୁ ସ୍ୱାଗତ କରି ଅଣାଯାଇଥିଲା। ଏହି ସ୍ୱାଗତ ପର୍ବରେ ବହୁ ସଂଖ୍ୟକ ଛାଗବଳି ଅର୍ପଣ କରାଯାଇଥିବାର ଲୋକଶ୍ରୁତି ରହିଛି। ଏହି ଦେବୀ ଆଗମନ ପର୍ବକୁ ହିଁ ବଏଲ ଯାତ୍ରାର ଆଦ୍ୟ ଅଧ୍ୟାୟ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ।

ଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରଥମେ ଜମିଦାରଙ୍କ ଉଆସର ପୂର୍ବଦିଗରେ, ବର୍ତ୍ତମାନର ମନ୍ଦିର ସମ୍ମୁଖରେ ଥିବା ଏକ ଖଜୁରି ଗଛ ମୂଳରେ ସ୍ଥାପନ କରାଯାଇଥିଲା। ଦେବୀଙ୍କ ସହିତ ପୂର୍ବଦିଗରେ ବୁଢାରଜା,ପଶ୍ଚିମରେ ଉଗ୍ରତାରା, ଉତ୍ତରରେ ବାଉଲି-ବଗଲାମୁଖୀ,ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବରେ ଘଣ୍ଟେଶ୍ଵରୀ,ପ୍ରାଙ୍ଗଣରେ ଲଣ୍ଡାବୀର ଏବଂ ବଉଲ ଗଛମୂଳରେ କାନ୍ଦୁରୀଦେବୀଙ୍କୁ ପାର୍ଶ୍ଵ  ଦେବାଦେବୀ  ଭାବରେ ସ୍ଥାପନ କରାଯାଇ ପୂଜା ଅର୍ଚ୍ଚନା କରାଗଲା । 

ପ୍ରଥମେ ଖଜୁରିଗଛ ମୂଳ ରେ ସ୍ଥାପିତା ଦେବୀଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ଅସ୍ଥାୟୀ କୁଡ଼ିଆ ବା ଗୁଡ଼ିଘର ନିର୍ମାଣ କରାଯାଇ ଦେବୀଙ୍କ ଉପାସନା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା।

 

ମନ୍ଦିରର ନିର୍ମାଣ 

ସମୟ ବିତିବା ସହିତ ମା' ସମଲେଶ୍ୱରୀଙ୍କ ଉପାସନାର ପରିସର ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥିଲା। ଗୁଡ଼ିଘରରେ ଦୀର୍ଘବର୍ଷ ପୂଜା ପାଇବା ପରେ ୧୯୨୩ ମସିହାରେ ସମ୍ବଲପୁର ବଡ଼ବଜାର ନିବାସୀ ସ୍ୱର୍ଗତ ପାର୍ଥ ପୃଷେଠଙ୍କ ସ୍ମୃତିରେ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଗୌନ୍ତୀୟ ମୁନ ପୃଷେଠ ଏକ ନୂତନ ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣ କରାଇଥିବାର ତଥ୍ୟ ପ୍ରଚଳିତ ରହିଛି।

ଜମିଦାର ବୃନ୍ଦାବନ ସିଂହଙ୍କ ତତ୍ତ୍ୱାବଧାନରେ ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣ ସମ୍ପନ୍ନ ହେବା ପରେ ଦେବୀଙ୍କ ଦ୍ୱିତୀୟ ପ୍ରତିମା ସ୍ଥାପନ କରାଯାଇଥିଲା। ମୂଳ ପ୍ରତିମାକୁ ମଧ୍ୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ରଖି ପୂଜାର୍ଚ୍ଚନା ଜାରି ରଖାଯାଇଥିଲା।

ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ, ୧୯୬୦ ମସିହାରେ ମୁନୁ ପୃଷେଠଙ୍କ ପୁତ୍ର କଙ୍ଗାଲୁ ପୃଷେଠ ମନ୍ଦିରର ବେଢ଼ା ଓ ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରବେଶଦ୍ୱାର ନିର୍ମାଣ କରାଇଥିଲେ। କାଳକ୍ରମେ ମନ୍ଦିର ପରିସରରେ ବଟଗଣେଶ, ଜ୍ୱାଳାମୁଖୀ, ବାରାହୀ, ଧୂମାବତୀ, ମାତଙ୍ଗୀ, ଜ୍ୱାଳାବଳୀ, ଭୁବନେଶ୍ୱରୀ ଓ ବଞ୍ଜାରି ବା ଶୀତଳା ଆଦି ଦେବୀଦେବତାଙ୍କ ସ୍ଥାପନା ହୋଇ ପୂଜାର୍ଚ୍ଚନା ଚାଲିଆସୁଛି।

ଏହିପରି ଭାବରେ ଏକ ଛୋଟ ଗୁଡ଼ିଘରରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ଦେବୀ ଉପାସନା ଆଜି ଏକ ସମୃଦ୍ଧ ଶକ୍ତିପୀଠର ରୂପ ନେଇଛି।

ବଏଲ ଯାତ୍ରାର ସମୟ ଓ ଧାର୍ମିକ ମହତ୍ତ୍ୱ

ପ୍ରତିବର୍ଷ ଆଶ୍ୱିନ ମାସର ମହାଳୟା ଅମାବାସ୍ୟାଠାରୁ କୁମାର ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲଇଡ଼ାରେ ବଏଲ ଯାତ୍ରା ପାଳିତ ହୋଇଥାଏ। ଏହି ଅବଧି ମଧ୍ୟରେ ମା' ସମଲେଶ୍ୱରୀଙ୍କୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି ବିଭିନ୍ନ ପୂଜାବିଧି, ଧାର୍ମିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ, ଗ୍ରାମ ପରିକ୍ରମା ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ଆୟୋଜିତ ହୁଏ।

ଏହି ଯାତ୍ରା ଅନେକ ଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁଙ୍କ ପାଇଁ ଆଶା, ଆସ୍ଥା ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଶାନ୍ତିର ଏକ ପବିତ୍ର ଅବସର। ଦୁଃଖୀ, ରୋଗୀ, ନିଃସନ୍ତାନ ଦମ୍ପତି ଓ ବିଭିନ୍ନ ସମସ୍ୟାରେ ଥିବା ଲୋକମାନେ ମା'ଙ୍କ ନିକଟରେ ନିଜର ମନସ୍କାମନା ଜଣାଇଥାନ୍ତି। ମା'ଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦରେ ଜୀବନରେ ସୁଖ, ଶାନ୍ତି ଓ ସମୃଦ୍ଧି ଆସିବ ବୋଲି ଭକ୍ତମାନଙ୍କର ଗଭୀର ବିଶ୍ୱାସ ରହିଛି।

ବରୁଆ ବା କାଳିସୀ ପରମ୍ପରା

ଲଇଡ଼ାର ବଏଲ ଯାତ୍ରାର ସବୁଠାରୁ ଆକର୍ଷଣୀୟ ଓ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଅଂଶ ହେଉଛି ବରୁଆ ବା କାଳିସୀ ପରମ୍ପରା। ସ୍ଥାନୀୟ ଲୋକବିଶ୍ୱାସ ଅନୁସାରେ, ଆଶ୍ୱିନ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ରାତ୍ରିରେ ମା' ସମଲେଶ୍ୱରୀ ବରୁଆଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ ଦିଅନ୍ତି।

ପାରମ୍ପରିକ ବିଧି ଅନୁସାରେ, ଆଦିବାସୀ ସମାଜର ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ବରୁଆ ଭାବେ ଏହି ଧାର୍ମିକ ଅନୁଷ୍ଠାନରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ବରୁଆ ହେବା ପୂର୍ବରୁ ସେ ଶୁଦ୍ଧପୂତ ହୋଇ ଦେବୀଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଜୋଡ଼ହସ୍ତରେ ଧ୍ୟାନମଗ୍ନ ହୋଇ ବସନ୍ତି।

ପୂଜକ ବରୁଆଙ୍କ ମୁଣ୍ଡରେ ମାଳତୀ ଫୁଲର ଚୂଳ ବାନ୍ଧି ମୁହଁରେ ସିନ୍ଦୂର ଲେପନ କରନ୍ତି। ପରେ  ବରୁଆ ଦେହରେ ଦୈବୀଶକ୍ତି ସଂଚାର କରିବା ପାଇଁ ମନ୍ତ୍ରତନ୍ତ୍ର ପ୍ରୟୋଗ କରି ସିନ୍ଦୂର, ଫୁଲ ଓ ଅରୁଆ ଚାଉଳ ଆଦି ନେଇ ବରୁଆଙ୍କ କପାଳରେ ଟିକା ଲଗାଇ ବିଭିନ୍ନ ପୂଜାବିଧି ସମ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି।

ପ୍ରାୟ ୩୦ରୁ ୪୦ ମିନିଟ୍‌ର ଧ୍ୟାନ ଓ ଉପାସନା ପରେ ବରୁଆଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦୈବୀଶକ୍ତି ସଞ୍ଚାର ହୋଇଥିବାର ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ବିଶ୍ୱାସ ରହିଛି। ଏହାପରେ ଢୋଲ, ନିଶାନ, ତାସା, ମହୁରୀ, ଘଣ୍ଟ ଓ ଗିନି ଆଦି ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ରର ସମ୍ମିଳିତ ନାଦରେ ବରୁଆ ପାରମ୍ପରିକ ନୃତ୍ୟ କରନ୍ତି। ଏହି ବାଦ୍ୟ ପରମ୍ପରାକୁ ସ୍ଥାନୀୟ ଭାବରେ ‘ଷୋହଳ ଭରଣି ବାଦ୍ୟ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଭକ୍ତମାନେ ବରୁଆଙ୍କୁ ଦେବୀଙ୍କ ପ୍ରତିନିଧି ବା ସାକ୍ଷାତ ଅବତାର ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ବରୁଆଙ୍କ ସହିତ ଦେବୀଙ୍କ ପାଟଖଣ୍ଡା, ମଶାଲ, ଛତ୍ର ଓ ବାନା ଆଦି ଶୋଭାଯାତ୍ରାରେ ସାମିଲ ହୋଇଥାଏ।

ଉଆଁସ ବଏଲ ଓ କୁମାର ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ବଏଲ

ଲଇଡ଼ାର ବଏଲ ଯାତ୍ରାରେ ଦୁଇଟି ପ୍ରମୁଖ ପର୍ବ ରହିଛି—ମହାଳୟା ଅମାବାସ୍ୟାର ଉଆଁସ ବଏଲ ଓ କୁମାର ପୂର୍ଣ୍ଣିମାର ବଏଲ ।

ଉଆଁସ ବଏଲ ଅବସରରେ ବରୁଆ ଗୁଛାପାଲି ଓ ଲଇତା ଗ୍ରାମ ପରିକ୍ରମା କରନ୍ତି। ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ କୁମାର ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ବଏଲ ଅବସରରେ ବରୁଆ ଲଇଡ଼ା ଓ ରଙ୍ଗଟିକା ଗ୍ରାମ ପରିକ୍ରମା କରିଥାନ୍ତି।

ଗ୍ରାମ ପରିକ୍ରମା ସମୟରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଘରେ ଭକ୍ତମାନେ ବରୁଆଙ୍କୁ ପୂଜାର୍ଚ୍ଚନା କରି ଫୁଲ, ଫଳମୂଳ ଓ ନୈବେଦ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି। ପରିବାରର ସୁଖ, ଶାନ୍ତି, ସମୃଦ୍ଧି ଓ ମଙ୍ଗଳ କାମନା କରି ମା'ଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦ ଭିକ୍ଷା କରନ୍ତି।

କୁମାର ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଦିନ ଅପରାହ୍ନରେ ବରୁଆ ମନ୍ଦିରକୁ ଫେରିବା ପରେ ତାଙ୍କ ଶରୀରରୁ ଦୈବୀଶକ୍ତି ଅପସାରଣ କରାଯାଉଥିବାର ଲୋକବିଶ୍ୱାସ ରହିଛି। ଏହି ବିଧିକୁ ସ୍ଥାନୀୟ ଭାଷାରେ ‘ବରୁଆ ପାଟ ଯିବା’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ବିଶେଷ ପରମ୍ପରାକୁ ଦର୍ଶନ କରିବା ପାଇଁ ବହୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁଙ୍କ ସମାଗମ ହୋଇଥାଏ।

ବଳି ପରମ୍ପରା ଓ ତାହାର ଲୋକବିଶ୍ୱାସ

ଲଇଡ଼ାର ବଏଲ ଯାତ୍ରାରେ ବଳି ପରମ୍ପରାର ମଧ୍ୟ ଏକ ବିଶେଷ ସ୍ଥାନ ରହିଛି। ସ୍ଥାନୀୟ ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ, ଦେବୀଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଛେଳି, କୁକୁଡ଼ା ଆଦି ଅର୍ପଣ କରାଯାଇଥାଏ। ଏହି ଅର୍ପଣକୁ ସ୍ଥାନୀୟ ଭାଷାରେ ‘ମଡ଼ୋ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ବରୁଆଙ୍କ ଗ୍ରାମ ପରିକ୍ରମା ସହିତ ଏହି ପରମ୍ପରାର କିଛି ବିଶେଷ ଧାର୍ମିକ ବିଧି ଜଡ଼ିତ ରହିଛି। ଏହାର ପଛରେ ଥିବା ଲୋକବିଶ୍ୱାସ, ଆଦିବାସୀ ପରମ୍ପରା ଓ ଶକ୍ତି ଉପାସନାର ଐତିହାସିକ ସମ୍ପର୍କ ବଏଲ ଯାତ୍ରାକୁ ଏକ ଭିନ୍ନ ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିଚୟ ଦେଇଛି।

ବଳି ପରମ୍ପରାକୁ ନେଇ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଧାର୍ମିକ ଓ ସାମାଜିକ ମତ ଥାଇପାରେ। ତଥାପି ଏହାକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ ଏହାର ଐତିହାସିକ ପୃଷ୍ଠଭୂମି, ଆଞ୍ଚଳିକ ଲୋକବିଶ୍ୱାସ ଓ ସମୁଦାୟର ପରମ୍ପରାକୁ ସମ୍ମାନର ସହ ବିଚାର କରିବା ଆବଶ୍ୟକ।

ନବରାତ୍ର ପୂଜା, ପାଟଖଣ୍ଡା ଓ ରଣଜିତା ଆଖଡ଼ା

ବଏଲ ଯାତ୍ରା ପୂର୍ବରୁ ମା' ସମଲେଶ୍ୱରୀଙ୍କ ମନ୍ଦିରରେ ବିଭିନ୍ନ ପାରମ୍ପରିକ ଧାର୍ମିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଆୟୋଜିତ ହୋଇଥାଏ।

ଆଶ୍ୱିନ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ପ୍ରତିପଦାଠାରୁ ନଅ ଦିନ ବ୍ୟାପୀ ଅଖଣ୍ଡ ଦୀପ ପ୍ରଜ୍ୱଳନ, ପାଟଖଣ୍ଡା ସ୍ଥାପନ ଓ ନିଶାପୂଜା ଆଦି ବିଧି ସମ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଅଷ୍ଟମୀ ତିଥିରେ ଷୋହଳ ଖଣ୍ଡା ସ୍ଥାପନ କରାଯାଏ। ମହାଳୟା ଅମାବାସ୍ୟାରେ ଉଆଁସ ବଏଲ ଯାତ୍ରା ଆୟୋଜିତ ହୁଏ।

ବିଜୟା ଦଶମୀ ଦିନ ଅଖଣ୍ଡ ଦୀପ ବିସର୍ଜନ କରାଯାଏ। ଏହି ଅବସରରେ ତତ୍କାଳୀନ ଜମିଦାର ଓ ତାଙ୍କ ଅନୁଗତମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରଣଜିତା କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ଓ ପାରମ୍ପରିକ ଆଖଡ଼ା ପ୍ରଦର୍ଶନ କରାଯାଉଥିଲା। ଏହି ରଣଜିତା ପରମ୍ପରା ଲଇଡ଼ା ଅଞ୍ଚଳର ପୁରାତନ ସାମରିକ କଳା, ଶାରୀରିକ କୌଶଳ ଓ ରାଜକୀୟ ପରମ୍ପରାର ସ୍ମୃତି ବହନ କରେ।

କୁମାର ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ରାତିରେ ଅପେରା, ଭଜନ, ସଙ୍ଗୀତ ସମାରୋହ, ନୃତ୍ୟ ଓ ଅର୍କେଷ୍ଟ୍ରା ଆଦି ବିଭିନ୍ନ ମନୋରଞ୍ଜନ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ଆୟୋଜିତ ହୋଇଥାଏ। ଏହା ଧାର୍ମିକ ଉତ୍ସବ ସହିତ ଲୋକମନୋରଞ୍ଜନ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ମିଳନର ଏକ ସୁଯୋଗ ସୃଷ୍ଟି କରେ।

ଗଜପତି ମହାରାଜା ଓ ବାମଣ୍ଡା ରାଜକୁମାରୀଙ୍କ ଆଗମନର ଲୋକକଥା

ଲଇଡ଼ାର ବଏଲ ଯାତ୍ରା ସମ୍ପର୍କରେ ଆଉ ଏକ ଆକର୍ଷଣୀୟ ଲୋକକଥା ପ୍ରଚଳିତ ରହିଛି। କୁହାଯାଏ, ପୁରୀର ଗଜପତି ମହାରାଜା ଶ୍ରୀଶ୍ରୀ ରାମଚନ୍ଦ୍ର ଦେବ ଏବଂ ବାମଣ୍ଡା ରାଜବଂଶର ଜଣେ ରାଜକୁମାରୀ କୁମାର ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଅବସରରେ ମା' ସମଲେଶ୍ୱରୀଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଓ ବଏଲ ଯାତ୍ରା ଦେଖିବା ପାଇଁ ଲଇଡ଼ାକୁ ଆସିଥିଲେ।

ସେମାନେ ହସ୍ତୀ, ଅଶ୍ୱାରୋହୀ ଓ ଅନୁଚରବର୍ଗଙ୍କ ସହିତ ଏକ ରାଜକୀୟ ଶୋଭାଯାତ୍ରାରେ ଆସିଥିବାର କିମ୍ବଦନ୍ତୀ ରହିଛି। ଏହି କାହାଣୀ ଲଇଡ଼ାର ବଏଲ ଯାତ୍ରାର ପ୍ରାଚୀନ ଖ୍ୟାତି ଓ ତତ୍କାଳୀନ ରାଜପରିବାରମାନଙ୍କ ସହ ଏହାର ସମ୍ଭାବ୍ୟ ସାଂସ୍କୃତିକ ସମ୍ପର୍କକୁ ପ୍ରତିଫଳିତ କରେ। ଏହାକୁ ଲୋକଶ୍ରୁତି ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହାର ସମର୍ଥନରେ ଅଧିକ ଲିଖିତ ପ୍ରମାଣ ମିଳିନାହିଁ।

ଗଣ୍ଡ ସମାଜର ଅବଦାନ

ଲଇଡ଼ାର ବଏଲ ଯାତ୍ରାର ଐତିହାସିକ ବିକାଶରେ ଗଣ୍ଡ ସମାଜର ଅବଦାନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ। ସତୁରି ଦଶକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଯାତ୍ରା ମୁଖ୍ୟତଃ ଗଣ୍ଡ ଜମିଦାର ଓ ସେମାନଙ୍କ ଅନୁଗତମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆୟୋଜିତ ହେଉଥିଲା ବୋଲି ସ୍ଥାନୀୟ ତଥ୍ୟରୁ ଜଣାପଡ଼େ।

ରେଙ୍ଗଲୋଇ ଗ୍ରାମର ନାଏକ ଗୌନ୍ତିଆ ଗଜପତି ସିଂ ନାଏକ ଏହି ଯାତ୍ରାର ପୂଜାବିଧି ଓ ପାରମ୍ପରିକ ଦାୟିତ୍ୱ ବହନ କରୁଥିଲେ। କାଳକ୍ରମେ ଯାତ୍ରାର ପରିସର ବ୍ୟାପକ ହେବା ସହିତ ବିଭିନ୍ନ ଜାତି ଓ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ଲୋକ ଏଥିରେ ସାମିଲ ହୋଇଥିଲେ।

ଆଜି ଏହି ଯାତ୍ରାର ଆୟୋଜନରେ ଗ୍ରାମର ବିଭିନ୍ନ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ଲୋକଙ୍କ ସହଯୋଗ ରହିଛି। ଗ୍ରାମର ମୁସଲମାନ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ଲୋକମାନଙ୍କ ସହଭାଗିତାର ଉଦାହରଣ ମଧ୍ୟ ଏହି ପରମ୍ପରାରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। ଏହା ଲଇଦାର ବଏଲ ଯାତ୍ରାକୁ ସାମାଜିକ ସମନ୍ୱୟ, ଭାଇଚାରା ଓ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ସଦ୍‌ଭାବର ଏକ ନିଆରା ଉଦାହରଣରେ ପରିଣତ କରିଛି।

ମନ୍ଦିର ପରିଚାଳନା ପାଇଁ ଏକ ସ୍ଥାୟୀ କମିଟି ଗଠନ କରାଯାଇଥିବା ବେଳେ ପ୍ରତିବର୍ଷ ବଏଲ ଯାତ୍ରାର ଆୟୋଜନ ଓ ପରିଚାଳନା ପାଇଁ ଏକ ପୂଜା କମିଟି ଗଠନ କରାଯାଇଥାଏ। ସମସ୍ତଙ୍କ ସହଯୋଗରେ ଏହି ପ୍ରାଚୀନ ପରମ୍ପରା ଆଜି ମଧ୍ୟ ଜୀବନ୍ତ ରହିଛି।

ଲୋକବିଶ୍ୱାସ, ଭକ୍ତି ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ମହତ୍ତ୍ୱ

ଲଇଡ଼ାର ବଏଲ ଯାତ୍ରା ଅନେକ ଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁଙ୍କ ପାଇଁ ମାନସିକ ଶାନ୍ତି, ଆଶା ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଆଶ୍ରୟର ଏକ ପବିତ୍ର ଅବସର। ଭକ୍ତମାନେ ମା' ସମଲେଶ୍ୱରୀଙ୍କ ନିକଟରେ ନିଜର ଦୁଃଖ, ସମସ୍ୟା ଓ ମନସ୍କାମନା ଜଣାଇଥାନ୍ତି। ବରୁଆଙ୍କ ଦର୍ଶନକୁ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ଦେବୀଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦ ପ୍ରାପ୍ତିର ଏକ ବିଶେଷ ସୁଯୋଗ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।

ଏହି ଆସ୍ଥା ଓ ଭକ୍ତି ହିଁ ପିଢ଼ି ପରେ ପିଢ଼ି ଏହି ପରମ୍ପରାକୁ ଜୀବନ୍ତ ରଖିଆସିଛି। ଏହା ସହିତ ଆଦିବାସୀ ସଂସ୍କୃତି, ଲୋକବାଦ୍ୟ, ଗ୍ରାମ୍ୟ ପରମ୍ପରା ଓ ସାମୂହିକ ଉତ୍ସବର ଏକ ସୁନ୍ଦର ସମନ୍ୱୟ ଏଠାରେ ପ୍ରତିଫଳିତ ହୋଇଥାଏ।

ସଂରକ୍ଷଣ ଓ ସରକାରୀ ପୃଷ୍ଠପୋଷକତାର ଆବଶ୍ୟକତା

ଆଧୁନିକତାର ପ୍ରଭାବରେ ଅନେକ ପ୍ରାଚୀନ ଲୋକପର୍ବ ଓ ପାରମ୍ପରିକ ରୀତିନୀତି ଧୀରେ ଧୀରେ ନିଜର ପୂର୍ବ ଗୌରବ ହରାଇବାକୁ ବସିଛି। କିନ୍ତୁ ଲଇଡ଼ାର ବଏଲ ଯାତ୍ରା ଆଜି ମଧ୍ୟ ନିଜର ଐତିହାସିକ ପରିଚୟ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ମହତ୍ତ୍ୱକୁ ବଜାୟ ରଖିଛି।

ଗ୍ରାମବାସୀ, ଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁ ଓ ଅଞ୍ଚଳବାସୀଙ୍କ ଆର୍ଥିକ ସହଯୋଗ, ଶ୍ରମଦାନ ଓ ସାମୂହିକ ଉଦ୍ୟମରେ ପ୍ରତିବର୍ଷ ଏହି ମହୋତ୍ସବ ଆୟୋଜିତ ହୋଇଆସୁଛି। ତଥାପି ଏହାର ଐତିହାସିକ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ମହତ୍ତ୍ୱକୁ ଦୃଷ୍ଟିରେ ରଖି ସରକାରୀ ପୃଷ୍ଠପୋଷକତା ଓ ଆର୍ଥିକ ସହଯୋଗର ଆବଶ୍ୟକତା ରହିଛି।

ଉପସଂହାର

ଲଇଡ଼ାର ଐତିହାସିକ ବଏଲ ଯାତ୍ରା କେବଳ ଏକ ଧାର୍ମିକ ଉତ୍ସବ ନୁହେଁ; ଏହା ଇତିହାସ, ଲୋକବିଶ୍ୱାସ, ଆଦିବାସୀ ସଂସ୍କୃତି, ଶକ୍ତି ଉପାସନା, ଲୋକକଳା ଓ ସାମାଜିକ ଏକତାର ଏକ ଅନନ୍ୟ ସମନ୍ୱୟ।

ଏହାର ଇତିହାସରେ ରହିଛି ଲଇଡ଼ାଗଡ଼ର ପ୍ରଶାସନିକ ଗୁରୁତ୍ୱ, ଜମିଦାରୀ ଯୁଗର ସ୍ମୃତି, ମା' ସମଲେଶ୍ୱରୀଙ୍କ ଆଗମନର କିମ୍ବଦନ୍ତୀ, ମନ୍ଦିରର ବିକାଶ, ବରୁଆ ପରମ୍ପରା ଓ ଗଣ୍ଡ ସମାଜର ଅବଦାନ। ଏହା ସହିତ ବିଭିନ୍ନ ଜାତି, ଧର୍ମ ଓ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ଲୋକଙ୍କ ସହଭାଗିତା ଏହି ଯାତ୍ରାକୁ ସାମାଜିକ ସମନ୍ୱୟର ଏକ ଜୀବନ୍ତ ଉଦାହରଣରେ ପରିଣତ କରିଛି।

ପ୍ରକୃତରେ, ଏକ ପରମ୍ପରାର ମହତ୍ତ୍ୱ କେବଳ ତାହାର ପ୍ରାଚୀନତାରେ ନୁହେଁ; ବରଂ ତାହାକୁ ପିଢ଼ି ପରେ ପିଢ଼ି ଜୀବନ୍ତ ରଖିବାର ସାମୂହିକ ଉଦ୍ୟମରେ ରହିଛି। ଲଇଡ଼ାର ବଏଲ ଯାତ୍ରା ଏହି ସତ୍ୟକୁ ପ୍ରତିପାଦିତ କରେ।

ଆସନ୍ତୁ, ଆମେ ସମସ୍ତେ ମିଶି ଏହି ଅମୂଲ୍ୟ ଐତିହ୍ୟର ସଂରକ୍ଷଣ, ପ୍ରଚାର ଓ ପ୍ରସାର ପାଇଁ ଆଗେଇ ଆସିବା। ଏହି ପରମ୍ପରା ଆଗାମୀ ପିଢ଼ି ପାଇଁ ଆସ୍ଥା, ଭକ୍ତି, ସଂସ୍କୃତି ଓ ସାମାଜିକ ଏକତାର ବାର୍ତ୍ତା ବହନ କରି ଅବିରତ ଆଗେଇ ଚାଲୁ।

ଜୟ ମା' ସମଲେଶ୍ୱରୀ।

ଜୟ ଲଇତାର ଐତିହାସିକ ବଏଲ ଯାତ୍ରା।